Odwrócony wojeryzm: analiza przejawów zjawiska
DOI:
https://doi.org/10.51480/compress.2025.8-1.878Słowa kluczowe:
odwrócony wojeryzm, wojeryzm, Facebook, Instagram, GoogleAbstrakt
Przedmiotem rozważań jest zjawisko odwróconego wojeryzmu. Celem artykułu jest podjęcie próby przedstawienia przedmiotowej koncepcji, eksploracja związanych z nią postaw użytkowników, a przy tym identyfikacja, charakteryzacja i sygnalizacja występujących w środowisku cyfrowym przejawów zjawiska. Odwołano się do dostępnej literatury przedmiotu i przeprowadzono badania empiryczne z wykorzystaniem analizy sentymentu internautów–komentujących do ekshibicjonizmu medialnego, badanie sondażowe wśród respondentów z różnych przedziałów wiekowych oraz analizę zawartości treści publikowanych na profilach najczęściej obserwowanych polskich użytkowników w serwisie społecznościowym Instagram. W procesie badawczym wykorzystano narzędzia, między innymi takie jak: wordnet Słowosieć z infrastruktury CLARIN-PL, kwestionariusz ankiety, oprogramowanie MAXQDA oraz klucz kategoryzacyjny. Wyniki wskazują, że pomimo zidentyfikowanej ostrożności internautów w ocenie zjawiska i ewaluacji ich ukierunkowanego na „celowość bycia podglądanym” użytkowania internetu, przejawy odwróconego wojeryzmu są obecne w przestrzeni sieci. Skorelowane z nimi zachowania to udzielanie dostępu do danych, wyrażanie zgody na „podglądanie” przez narzędzia (w tym algorytmy) i innych użytkowników, udostępnianie treści (publikacji wizualnych, komentarzy i innych materiałów tekstowych) z zakresu sfery prywatnej, sfery zawodowej, sfery mentalnej (emocjonalnej) i sfery fizycznej. Rezultaty przedstawiają także rozbieżności w relacji „deklarowane opinie, postawy–praktyki medialne”. Badania poszerzają perspektywę rozważań nad zachowaniem użytkowników platformy Facebook, aplikacji Instagram i produktów firmy Google, a także rozwijają i uzupełniają ujęcia, takie jak wojeryzm, ekshibicjonizm medialny i kultura transparencji.
Bibliografia
Babbie, E. (2004). Badania społeczne w praktyce. przeł. W. Betkiewicz, M. Bucholc, P. Gadomski, J. Haman, A. Jasiewicz‑Betkiewicz, A. Kloskowska‑Dudzińska, M. Kowalski, M. Mozga. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Bąk, J. (2020). Statystycznie rzecz biorąc, czyli ile trzeba zjeść czekolady, żeby dostać Nobla?. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B.
Beck, T. (2007). Web 2.0: User‑Generated Content in Online Communities: A theoretical and empirical investigation of its Determinants. Hamburg: Diplomica Verlag GmbH.
Całek A. (2018). Analiza obrazu. Studium przypadku Anny i Roberta Lewandowskich – pierwszej pary Instagrama. W: A. Szymańska, M. Lisowska‑Magdziarz, A. Hess (red.), Metody badań medioznawczych i ich zastosowania (s. 361–378). Kraków: Instytut Dziennikarstwa, Mediów i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Chandler, D., Munday, R. (2020). followers. W: A Dictionary of Media and Communication (3 ed.). Oxford University Press. https://www-1oxfordreference-1com-1ztfv9qrp3b71.hps.bj.uj.edu.pl/display/10.1093/acref/9780198841838.001.0001/acref-9780198841838-e-3649?rskey=1Y2Kp4&result=2 (20.02.2025).
Chandler, D., Munday, R. (2020a). following. W: A Dictionary of Media and Communication (3 ed.). Oxford University Press. https://www-1oxfordreference-1com-1ztfv9qrp3b71.hps.bj.uj.edu.pl/display/10.1093/acref/9780198841838.001.0001/acref-9780198841838-e-3650# (20.02.2025).
Chandler, D., Munday, R. (2020b). voyeurism. W: A Dictionary of Media and Communication (3 ed.). Oxford University Press. https://www-1oxfordreference-1com-1ztfv9qrp3b71.hps.bj.uj.edu.pl/display/10.1093/acref/9780198841838.001.0001/acref-9780198841838-e-2991?rskey=DQthkm&result=3 (20.02.2025).
Chen, J. (2023). An electronic panoptic society: hierarchical surveillance, normalizing judgment, and examination in American hard rock band Starset. SHS Web of Conferences, 174, 1–5. https://doi.org/10.1051/shsconf/202317402020.
CLARIN‑PL. (b.d.). Słowosieć. https://clarin-pl.eu/resources/plwordnet (30.03.2024).
Creswell, J. W. (2009). Research Design. Qualitative, Quantitative, and Mixed Method Approaches (3 rd ed). Thousand Oaks: SAGE Publications.
Das S. R., Chen M. J. (2007). Yahoo! for Amazon: Sentiment Extraction from Small Talk on the Web. Management Science, 53(9), 1375–1388.
Debord, G. (1994). The Society of the Spectacle. New York: Zone Books.
Dziob, A., Piasecki, M., Rudnicka, E. (2019). plWordNet 4.1 – a Linguistically Motivated, Corpus-based Bilingual Resource. W: C. Fellbaum, P. Vossen, E. Rudnicka, M. Maziarz, M. Piasecki (red.), Proceedings of the 10th Global WordNet Conference: July 23–27, 2019, Wrocław (Poland) (s. 353–362). Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej.
Foucault, M. (2008). “Panopticism” from “Discipline & Punish: The Birth of the Prison”. Race/Ethnicity: Multidisciplinary Global Contexts, 2(1), 1–12.
Gloc, R. (2024). Zdigitalizowani wyborcy debiutujący: polityczne użytkowanie mediów społecznościowych i podejścia do polityki pokolenia Z w Polsce. Kraków: Instytut Dziennikarstwa, Mediów i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Goffman, E. (1956). The presentation of self in everyday life. Edinburgh: University of Edinburgh, Social Sciences Research Centre.
Google. (b.d.). Polityka prywatności. https://policies.google.com/privacy?hl=pl#infocollect (27.12.2023).
Janssen, D. F. (2018). “Voyeuristic Disorder”: Etymological and Historical Note. Archives of Sexual Behavior, 47, 1307–1311. https://doi.org/10.1007/s10508-018-1199-2
Johnson, B. (2010). Privacy no longer a social norm, says Facebook founder. https://www.theguardian.com/technology/2010/jan/11/facebook-privacy (08.05.2022).
Kapralska, Ł., & Maksymowicz, A. (2016). Internet? Zapomnij o prywatności. Rozważania o ekshibicjonizmie w dobie Internetu i nowych technologii. W: D. Gałuszka, G. Ptaszek, D. Żuchowska‑Skiba (red.), Technologiczno-społeczne oblicza XXI wieku (s. 51–74). Wrocław: Wydawnictwo Libron.
Kasprowski [dawniej Flak], Ł. (2019). Rzeczywistość cyfrowego panoptykonu: społeczeństwo cichego przyzwolenia. W: M. Porzeżyński, A. Borcuch (red.), Bezpieczeństwo w erze społeczeństwa informacyjnego: wyzwania w sferach kultury, marketingu i gospodarki (s. 37–51). Kielce: Laboratorium Wiedzy Artur Borcuch.
Kolenc, B. (2022). Voyeurism and Exhibitionism on the Internet: The Libidinal Economy of the Spectacle of Instanternity. Filozofskivestnik, 3, 201–237. doi: 10.3986/FV.43.3.09
Kołodziej, J. (2007). Mediatyzacja (rzeczywistości społecznej). W: W. Pisarek (red.), Słownik terminologii medialnej (s. 118–119). Kraków: Universitas.
Kotuła, S. (2007). Web 2.0 – współczesny paradygmat internetu. W: M. Sokołowski (red.), Oblicza Internetu: architektura komunikacyjna sieci (s. 181–188). Elbląg: Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej.
Krotz, F. (2007). The meta-process of ‘mediatization’ as a conceptual frame. Global Media and Communication, 3(3), 256–260. https://doi.org/10.1177/17427665070030030103
Levinson, P. (2010). Nowe nowe media. Kraków: Wydawnictwo WAM.
Lisowska‑Magdziarz, M. (2004). Analiza zawartości mediów: przewodnik dla studentów: wersja 1.1. Kraków: Uniwersytet Jagielloński.
Lisowska‑Magdziarz, M. (2012). Feniksy, łabędzie, motyle media i kultura transformacji. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Liu, B. (2012). Sentiment Analysis and Opinion Mining. Morgan & Claypool Publishers 2012.
https://www.cs.uic.edu/~liub/FBS/SentimentAnalysis-and-OpinionMining.pdf (10.04.2024).
Marcuse, H. (1964). One‑Dimensional Man: Studies in the Ideology of Advanced Industrial Society. London: Routlege.
Matuszewski, P. (2015). Techniki redukowania efektu oczekiwań społecznych w pytaniach o frekwencję wyborczą. Studia Politologiczne, 37, 312–333.
Maziarz M., Piasecki M., Rudnicka E., Szpakowicz S., Kędzia P. (2016). plWordNet 3.0 – a Comprehensive Lexical‑Semantic Resource. W: Proceedings of COLING 2016, the 26th International Conference on Computational Linguistics: Technical Papers (s. 2259–2268). Osaka: The COLING 2016 Organizing Committee Calzolari.
MAXQDA. (b.d.). [Software]. https://www.maxqda.com (27.03.2024).
McNair, B. (2004). Seks, demokratyzacja pożądania i media, czyli kultura obnażania. tłum. E. Klekot. Warszawa: Muza.
Medhat W., Hassan A., & Korashy H. (2014). Sentiment analysis algorithms and applications: A survey. Ain Shams Engineering Journal, 5(4), 1093–1113. https://doi.org/10.1016/j.asej.2014.04.011
Mellor, L. (2018). I Kill, Therefore I Am: The Expressive/Transformative Process of Violence [Doctoral dissertation, Concordia University]. https://spectrum.library.concordia.ca/id/eprint/984899/ (22.01.2024).
Melosik, Z. (2013). Facebook i społeczne konstrukcje narcyzmu (o tożsamości zamkniętej w celi wizerunku). Studia Edukacyjne, 26, 99–117.
Meta. (b.d.). Regulamin, https://www.facebook.com/legal/terms (22.01.2024).
Meta. (b.d. a). Weryfikacja kont na Facebooku i Instagramie. https://www.facebook.com/business/learn/lessons/verify-facebook-instagram-account (19.02.2025).
Nadkarni, A., & Hofmann S. G. (2012). Why do people use Facebook?. Personality & Individual Differences, 52(3), 243–249. https://doi.org/10.1016/j.paid.2011.11.007
Nowak‑Teter, E. (2018). Temporalny wymiar mediatyzacji, czyli co media robią z naszym czasem. Zeszyty Prasoznawcze, 61(3), 513–528. https://doi.org/10.4467/22996362PZ.18.031.10133
Nowina Konopka, M. (2017). Infomorfoza: zarządzanie informacją w nowych mediach. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Ogonowska, A. (2012). Społeczeństwo spektaklu: prekursorzy i ich współczesne dziedzictwo intelektualne. Przyszłość. Świat‑Europa‑Polska, 1, 14–26. http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-bc2dfa44-70d8-4c0c-b6db-a840f340511d/c/1-25_Agnieszka_Ogonowska.pdf (20.02.2025).
Ogonowska, A. (2018). Psychologia mediów i komunikowania. Wprowadzenie. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Oniszczuk, Z. (2014). Teoretyczne i praktyczne aspekty mediatyzacji polityki w Niemczech. Zeszyty Prasoznawcze, 57(2), 176–189. doi:10.4467/2299-6362PZ.14.009.2330
O’Reilly, T. (2005). What Is Web 2.0: Design Patterns and Business Models for the Next Generation of Software, https://www.oreilly.com/pub/a/web2/archive/what-is-web-20.html (31.01.2024).
Piasecki M., Szpakowicz S., & Broda B. (2009). A Wordnet from the Ground Up. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej.
Pisarek, W. (1983). Analiza zawartości prasy. Kraków: Ośrodek Badań Prasoznawczych.
Piszczałka, A. (2019). Perspektywa jako narzędzie komunikacji. Fotografie mody autorstwa Jeanloupa Sieffa. Załącznik Kulturoznawczy, 6, 451–471.
Płaneta, P. (2020). Mediatyzacja polskiego etosu. Od modernizacyjnej roli prasy w kształtowaniu ludowej świadomości narodowej do patriotyzmu w mediosferze XXI wieku. W: A. Cieślikowska, P. Płaneta (red.), Od modernizacji do mediosfery. Meandry transformacji w komunikowaniu. Prace ofiarowane dr. hab. Ryszardowi Filasowi (s. 449–451). Kraków: Instytut Dziennikarstwa, Mediów i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Sarowski, Ł. (2017). Od Internetu Web 1.0 do Internetu Web 4.0 – ewolucja form przestrzeni komunikacyjnych w globalnej sieci. Rozprawy Społeczne, 11(1), 32–39.
Seele, P. (2016). Envisioning the digital sustainability panopticon: a thought experiment of how big data may help advancing sustainability in the digital age. Sustain Sci, 11, 845–854. https://doi.org/10.1007/s11625-016-0381-5
Słownik języka polskiego PWN (b.d.), Nagość, https://sjp.pwn.pl/szukaj/nagość.html (09.05.2022).
Słownik języka polskiego PWN (b.d. a), Negliż, https://sjp.pwn.pl/sjp/;2568894 (09.05.2022).
Słowosieć. (b.d.). bariera [1]. http://plwordnet.pwr.wroc.pl/wordnet/3099c5b2-28e9-11eb-bb24-fbe9a4742372 (20.02.2025).
Słowosieć. (b.d. a). dziwny. http://plwordnet.pwr.wroc.pl/wordnet/4191160e-28e9-11eb-b483-db39dbbac8ad (20.02.2025).
Słowosieć. (b.d. b). modny [1]. http://plwordnet.pwr.wroc.pl/wordnet/32947b8c-28e9-11eb-8d6e-c3ee5d92932d (20.02.2025).
Słowosieć. (b.d. c). morderca. http://plwordnet.pwr.wroc.pl/wordnet/398cc7be-28e9-11eb-a364-8f15f0ac5f49 (20.02.2025).
Słowosieć. (b.d. d). niebezpieczeństwo. http://plwordnet.pwr.wroc.pl/wordnet/32e86512-28e9-11eb-8ec3-1bb733305bf2 (20.02.2025).
Słowosieć. (b.d. e). niepokojący. http://plwordnet.pwr.wroc.pl/wordnet/3304c900-28e9-11eb-8f3e-976ae5be539d (20.02.2025).
Słowosieć. (b.d. f). nieswój [1]. http://plwordnet.pwr.wroc.pl/wordnet/3314a794-28e9-11eb-8f84-13806f93c7cb (20.02.2025).
Słowosieć. (b.d. g). odludek. http://plwordnet.pwr.wroc.pl/wordnet/48a242a6-28e9-11eb-aac3-d7ea8e32f9a2 (20.02.2025).
Słowosieć. (b.d. h). O Słowosieci. http://plwordnet.pwr.wroc.pl/wordnet/about (20.02.2025).
Słowosieć. (b.d. i). szkoda [2]. http://plwordnet.pwr.wroc.pl/wordnet/371fcc60-28e9-11eb-9ceb-7b562d322ff3 (20.02.2025).
Słowosieć. (b.d. j). trend [1]. http://plwordnet.pwr.wroc.pl/wordnet/376f37a0-28e9-11eb-9dcc-83c7c3ffaa2b (20.02.2025).
Słowosieć. (b.d. k). wyraźny [1]. http://plwordnet.pwr.wroc.pl/wordnet/444a7782-28e9-11eb-b94b-cbd6cbb88e93 (20.02.2025).
Słowosieć. (b.d. l). wyraźny [2]. http://plwordnet.pwr.wroc.pl/wordnet/444b07ec-28e9-11eb-b94c-f38c4189b5ee (20.02.2025).
Słowosieć. (b.d. ł). w życiu [1]. http://plwordnet.pwr.wroc.pl/wordnet/85b77d04-28ea-11eb-b8b0-bf2b6cd53616 (20.02.2025).
Słowosieć. (b.d. m). zabójca. http://plwordnet.pwr.wroc.pl/wordnet/398cc7be-28e9-11eb-a364-8f15f0ac5f49 (20.02.2025).
Słowosieć. (b.d. n). zachwycać. http://plwordnet.pwr.wroc.pl/wordnet/6a9ed25c-28e9-11eb-babd-935b9d46f49b (20.02.2025).
Słowosieć. (b.d. ń). zmarnować [1]. http://plwordnet.pwr.wroc.pl/wordnet/6d8bbd90-28e9-11eb-a536-f738f0aa4a06 (20.02.2025).
Social Blade. (b.d.). https://socialblade.com (08.05.2022).
StarNgage. (b.d.). Top Instagram Influencers in Poland in 2022, https://starngage.com/app/global/influencer/ranking/poland (06.05.2022).
Stryker, S., Burke, P. J. (2000). The Past, Present, and Future of an Identity Theory. Social Psychology Quarterly, 63(4), 284–297. https://doi.org/10.2307/2695840
Szendzikowska, A. (2009). Blog i jego odmiany – internetowy ekshibicjonizm? Przyczyny rozwoju i żywotności tej formy komunikacji. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica, 12, 431–450.
Szpunar, M. (2010). Nowe media a paradygmat kultury uczestnictwa. W: M. Graszewicz, J. Jastrzębski (red.), Teorie komunikacji i mediów 2 (s. 251–262). Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT.
Szpunar, M. (2016). M. Sokołowski (red.), Dryfowanie przez czas. Społeczeństwo spektaklu 20 lat później, Olsztyn Wydawnictwo UWM, 2015, s. 176. Zarządzanie w Kulturze, 17(4), 385–389. https://doi.org/10.4467/20843976ZK.16.025.5888
Szpunar, M. (2016a). Kultura cyfrowego narcyzmu. Kraków: Wydawnictwo AGH.
Szpunar, M. (2019). Kultura algorytmów. Kraków: Instytut Dziennikarstwa, Mediów i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Sztompka, P. (2012). Wyobraźnia wizualna i socjologia. W: M. Bogunia‑Borowska, P. Sztompka (red.), Fotospołeczeństwo. Antologia tekstów z socjologii wizualnej (s. 11–41). Kraków: Wydawnictwo Znak.
Talvitie‑Lamberg, K., Lehtinen, V., Valtonen, S. (2022). Tactics of invisibility: How people in vulnerable positions make datafied everyday life livable. New Media & Society, 0(0). https://doi.org/10.1177/14614448221136077
Terzioğlu, E. (2023). Digital Panopticon Dilemmas: A Study on Contact Tracing Apps Carried Out by the Ministry of Health. Journal of Economy Culture and Society, 68, 46–59. https://doi.org/10.26650/JECS2023-1256957
Tomanek, K. (2014). Analiza sentymentu: historia i rozwój metody w ramach CAQDAS, W: J. Niedbalski (red.), Metody i techniki odkrywania wiedzy. Narzędzia CAQDAS w procesie analizy danych jakościowych (155–172). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. http://dx.doi.org/10.18778/7969-549-2.08.
Tomanek, K. (2014a). Analiza sentymentu – metoda analizy danych jakościowych. Przykład zastosowania oraz ewaluacja słownika RID i metody klasyfikacji Bayesa w analizie danych jakościowych. Przegląd Socjologii Jakościowej, 10(2), 118–136.
Turek, T. (2017). Możliwości wykorzystania analizy sentymentu w procesach prosumenckich. Ekonomiczne Problemy Usług, 1(126), 285–294.
Natalia Nishka Tur. (2019). Wszyscy jesteśmy ekshibicjonistami?. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=icltCf6yW1Q&t (07.05.2022).
Wieczorek, J. (2014). Okiem podglądacza, czyli zjawisko wojeryzmu w polskich mediach i polityce. Świat Idei i Polityki, 13, 51–70.
YouTube. (b.d.). Natalia Nishka Tur, https://www.youtube.com/c/NishkaMo-%20%20%20vie/about (07.05.2022).
Downloads
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Copyright (c) 2026 Polskie Towarzystwo Komunikacji Społecznej
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.
Treść artykułów jest objęta licencją na podstawie międzynarodowej licencji Creative Commons Attribution 4.0
